ڕەزا سەقایی ده‌نگێكی ئه‌فسوناویی له‌ لورستانه‌وه‌

تفەنگ دەردت وە جوونەم ، تفەنگ بى تو نەموونەم

دواى ماوەیەک لەساڵى 1974 بەرهەمێکى دیکە بەناوى داڵکێ لەهۆنراوەى حیشمەتوڵڵا شەفیا و لەئاوازى خۆى تۆماردەکات ، بەهاوکارى هونەرمەندان فەرەج عەلیپوور _ کەمانچە ، غوڵام مرداى _ تار و فەرەیدون عەلیپوور _ تومبەک .

لەساڵى 1975 گۆرانییەکى دیکە بەناوى زیندەگى _ ژیان تۆماردەکات ، تێکستى ئەو گۆرانیە خاتوو هوما میرەفشار بەفارسى نووسراوە، لەلایەن دڵسۆزو خەمخۆرەکەى هونەرمەند سەقایی حەمیدئیزەدپەنا وەرگێڕدراوەتە سەر زمانى لوڕى.

ئەو گۆرانییە ڕەزاى سەقایی ئەوەندە بەهەست و سۆزو عەشقێکى بێ وێنەوە خوێندوویەتى عەبدولوەهاب شەهیدى ئاوازدارنەرى گۆرانییەکەى سەرسام کردووە ، دواى ئەو بەرهەمانە ڕەزاى سەقایی گۆرانییەکى دیکە تۆماردەکات بەناوى ئاسمان لەهۆنراوەى عیزەت فولاوەند و لەئاوازى خۆى ، ئەم بەرهەمەشى بۆتە شاکارێکى باڵا لەناو موزیک و ئاواز و گۆرانى لوڕ.

یەکێکى دیکە لەبەرهەمە هونەرییە ناوازە و داستانییەکانى ناوچەى لوڕ گۆرانى دایە دایەيه‌ ..

( دایە دایە ڤەخت جەنگە ، قتارکێ باڵاى سەرم پوریش د شەنگە )

ئەم گۆرانیە دەتوانرێت لەخانەى سروود یشدا چاولێبکرێت ، چونکە گێڕانەوەى ڕووداو کارەسات و بەرەنگاربوونەوە و قارەمانێتى گەلێکە بەرامبەر داگیرکارى ، ئەم گۆرانییە و ڕەزاى سەقاى بوونەتە دوو سمبولى دیار و ناوازە لەمێژووى خەبات و هونەریی لوڕستان دا .

لە ساڵی 1987 ناوەندی مۆسیقا و گۆرانیی ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی ئێران، پاش ڕاپرسییەک لە سەر زیاتر لە هەزار ئاوازدانەر، گۆرانیبێژ، مۆسیقاژەن و توخمە دیارەکانی تری مۆسیقا و کەسانی فەرهەنگ و هونەر، گۆرانی (دایە دایە) ی مامۆستا ڕەزا سەقایی خستە لیستی بەرهەمە بەرزەکانی مۆسیقای نەتەوەیی ئێران.

دەربارەى بەها و بەنرخى گۆرانى دایە دایە ، گەیشتمە ئەو خوێندنەوەیە ...

گۆرانی درێژخایەنی دایە دایە بە دەنگی نەمری ڕەزا سەقایی تەنیا بەرهەمێکی مۆسیقی نییە؛ ئەم سروودە داستانییە ڕەگ و ڕیشەی لە بەرخۆدانی خەڵکی لوڕستان لە بەرامبەر هێزە بیانییەکاندایە و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە سەدەیەک پێش ئێستا.

گۆرانی "دایه دایه ڤەخت جه نگه" یه کێکه له پارچە ناسراوهکانی مۆسیقای فۆلکلۆری ئێران که به نمایشی یادگاری خوالێخۆشبوو ڕەزاسەقایی ناوبانگێکی بەربڵاوى به ده ست هێنا، بەدرێژایی ساڵان ئەم پارچەیە چەندین جار لە بۆنە نەتەوەییەکان و مەراسیمە فەرمییەکان و بەرهەمە تەلەفزیۆنی و فیلمەکاندا بەکارهاتووە و بووەتە هێمای بەرخۆدان و نیشتمانپەروەری.

لێکۆڵینەوە مێژووییەکان دەریدەخەن کە ڕەگ و ڕیشەی ئەم گۆرانییە بۆ زیاتر لە 100 ساڵ دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی جەنگی جیهانی یەکەم، کە بەشێک لە ئێران ڕووبەڕووی بوونی هێزەکانی ڕووسیا و بەریتانیا بوون و خەڵکی لوڕستانیش بەرەنگاری داگیرکەر دەبوونەوە.

لەو ساڵانەدا ئەم سروودە لە نێو خەڵکی لوڕ وەک بەرهەمێک بۆ پتەوکردنی مۆڕاڵی تێکۆشەران و دروستکردنی تەبایی دەوترێتەوە و وردە وردە لە فەرهەنگی زارەکیی ناوچەکەدا جێگایەکی تایبەتی بەدەستهێنا.

بە پێی گێڕانەوە ناوخۆییەکان، هەندێک کەسایەتی ڕاستەقینەش ئیلهامبەخش بوون بۆ دروستبوونی بەشەکانی ئەم گۆرانییە، لە نێویاندا ناوی نازی خانم بەیرانوەند و نازی خانم سێکۆند بوون، کە ئەوکات ژنە ناسراو و کاریگەرەکانی لوڕستان بوون و لە هەندێک گێڕانەوەدا ئاماژەیان پێکراوە.

مایشی ڕەزا سەقایی بە هاوڕێیەتی ئامێری کەمانچە، وایکرد (دایە دایە وەقت جەنگە) لە سنوورەکانی لوڕستان دەربچێت و ببێتە یەکێک لە بەرهەمە هەرە بەردەوامەکانی مۆسیقای داستانی ئێران.

دوای ئەویش گۆرانیبێژانی دیکە لەوانەش حیشمەتوڵڵا ڕەشیدی ئەم بەرهەمەیان پێشکەش کرد.

ئه مڕۆ "دایه دایه وه ڤەقت جه نگه " به بەشێک له شوناسی فه رهه نگیی گه لی لوڕ داده نرێت، جگه له به ها موزیکیەکەى، وه ک یه کێک له بەرهەمە گرنگه کانی مۆسیقای ناوچه یی ئێران ده ناسرێت. هەروەها ئەم گۆرانییە لە لیستی میراتە فەرهەنگییە نامەعنەوییەکانی وڵاتدا تۆمار کراوە و بەردەوامە لە بیرهێنانەوەی نەوەکانی بەرخۆدان و بوێری و بەرگریکردن لە خاک.

ئەو ئاوازە ئەوەندە شیرین و هەست بزوێنە ، لەدانیشتنێکى هونەریانەى نێوان هەردوو حەسەن زیرەک و ڕەزاى سەقایی پێکەوە ئەو گۆرانى (دایە دایە) دەخوێنن ، سەقایی بەزمانى لوڕى (دایە دایە) و زیرەکى نەمريش بە زمانى سۆرانى لایەلایەت بۆدەکەم ده‌خوێنێ.

گۆرانى ناوبراو لە ساڵی 2007 (دایە دایە وەقت جەنگە) لە ئامادەکردنى هونەرمەند موجتەباى میرزادە و خوێندنى ڕەزاى سەقایی، وەک یەکێک لە بەرهەمە بەرز و بەردەوامەکانی سەد ساڵی ڕابردووی مۆسیقای ئێران تۆمار کراوە.

دواى ناسین و ئاشنابوونى ڕەزاى سەقایی بە دەست و پەنجەى کەمانچە ژەنە ئەفسوناوى یەکەى کورد موجتەبا میرزادە ، میرزادەى هونەرمەند لەساڵى 1977 بەهاناى سەقاییەوە دێت و مەبەستیەتى بەهەستە هونەرییە جوانەکەى خزمەتێک بە دەنگ و هونەرى ڕەزاى سەقایی بکات ، بەشێوەیەکى ئەکادیمى و بەشێوازێکى هونەریی بەرز و موزیکێکى نوێ بەرهەمە هونەرییەکانى وەک ( داڵکێ ، تەفەنگ ، قەدەم خێر و دایە ) بۆ تۆماربکاتەوە .

ئەو بەرهەمانە بەناوى (مۆتۆرچى) بڵاو دەکرێنەوە لەئامادەکردن و دابەشکردنى موزیک لەلایەن هونەرمەند موجتەباى میرزادە .

ساڵى 1997 هونەرمەند موجتەباى میرزادە بەرهەمى موتورچى بۆ هونەرمەندى لوڕستان ڕەزا سەقایی ئامادەدەکات، ئەم بەرهەمە هەتا لەناو فارسەکانیش ناوبانگێکى زۆرى پەیداکرد، میرزادە لەم بەرهەمەدا جیاواز کاردەکات موزیکى ڕۆژهەڵاتى و کلاسیک تێکەڵ دەکات ، کاتێک گوێت لەئامێرى کەمانچەکەى دەبێت، واهەست دەکەیت لەلادێ یەک دایت، کاتێکیش گوێت لەموزیکە کلاسیکییەکە دەبێت واهەست دەکەیت لەشار و لەکەشێکى زۆر ڕۆژئاواییت ، بەرهەمەکەى هونەرمەند ڕەزا سەقایی چەند گۆرانییەکى تێدابوو کەهەریەکەیان هەستێکى تایبەتى تێدا یە بەتایبەت گۆرانییەکانى ( موتورچى ، بزەران و تفەنگ ) دەنگدانەوەى ئەو بەرهەمە واى کرد زۆر قسە نووسینى لەسەربکرێ.

هونەرمەند ڕەزاى سەقایی و دابڕانى لەچڕینى ئاوازو گۆرانى ..!

سەقایی هونەرمەندێکى دیار و سادەو ساکار و خۆشەویستى نێو خەڵک و هەوادار و شار و ناوچەکەى بووە، بەردەوام لەخەم و شادییەکاندا هاوسۆزو هاوخەمى خەڵکەکەى بووە.

بەداخەوە سەقایی خاوەن دەنگى بەسۆز تاکۆتایی ژیانى بەڕەبەنى ماوەتەوە و ژیانى هاوسەرگیرى پێک نەهێناوە، لەساڵى 1978 بەهۆى ئەنجامدانى نەشتەرگەریی لەوزەتێن بەهەڵە بۆ هونەرمەند، لەساڵى 1979 بەدواوە ئەو گەرووە ئاڵتوونیە ئەهوراییە بۆ هەمیشە کپ دەبێـت و چیتر ناتوانێ دەنگ هەڵبڕێ و وەک جاران تێبچریکێنێ و گۆرانى بخوێنێ ، خۆشەویستان و هەوادارەکانى بۆى بەپەرۆش دەبن ، بەڵام خۆشەویستى و ڕێزیان بۆ کەسایەتى و هونەرەکەى سەقایی کاڵ نابێتەوە و ڕۆژ بەرۆژ بەحورمەتەوە لێی دەڕوانن و زیاتر ڕێزى دەگرن.

جێى داخە بەهۆى جەنگى نێوان هەردوو وڵاتى عێراق و ئێران ماوەى هەشت ساڵ جەنگێکى ماڵ وێرانکەر لەنێوانیاندا بەرپابوو ، کە بەڕێژەیەکى زۆر خەڵک بوونە سووتەمەنى ئەو جەنگە نەگریسەو ناوچەى لوڕستانیش بووە مەیدانى ئەو جەنگە ، لەکۆتاییەکانى جەنگى عێراق ئێران ، لەساڵى 1987 بەهۆى بۆردومانکردنى شارى ئەزنە لەلایەن فڕۆکەکانى حیزبى بەعسى عێراقییەوە ، پارچەى بۆمب بەرجەستەى هونەرمەند ڕەزاى سەقایی دەکەوێت و بەسەختى بریندار دەبێـت ، ئەوەش زیاتر کاریگەرى لەسەرجەستە وهەستە هونەرییەکەى دەکات .

لە مانگی یەکی ساڵی 2003 دوای چارەکە سەدەیەک لە بێدەنگی و لەدەستدانى ژێیەکانى گەرووى بەهۆى نەشتەرگەریی هەڵەو برینداربوونى بەهۆى بۆمبەوە لە دواى ڕوودانى کارەساتى سرووشتى بوومەلەرزە لەشارى بام بۆمەبەستى دەربڕینی هاوسۆزی و هاوخەمیى بۆ کۆکردنەوەی هاوکاری و یارمەتیی بۆ هاووڵاتییە زیانلێکەوتووەکانى ئەو کارەساتە ماڵوێرانکەرە ، بۆ چەند خولەکێک چۆتە سەر شانۆ گۆرانى مۆیە ى خوێندووە، بەداخەوە ئەو هونەرمەندە دواین ساڵەکانى ژیانى لەبێدەنگیدا بەسەردەبات ، ئەوەش ئازارێکى کوشندەیە و داڕمانى ڕۆحى یە سەرەڕاى ئازارەکانى جەستەى.

لەڕێکەوتى 10/3/2007 هونەرمەند ڕەزاى سەقایی ، لەشارى کەرەج دووچارى جەڵتەى مێشک دەبێـت و بۆماوەى 10 ڕۆژ لەنەخۆشخانەى شەهید ڕەجایی لەژێر چاودێرى پزیشکدا دەمێنێتەوە، پاشان دەیگوازنەوە بۆ نەخۆشخانەى شەهیدانى کۆچەرى لە خوڕەمئاوا، لەوکاتەوە بۆ ماوەى سێ ساڵ نیو ، یەکێک لەخوشکەکانى بەناوى ( ماه دەوڵەت) ژیانى خۆى تەرخان دەکات بۆ خزمەتکردن و چاودێرى برا هونەرمەندەکەى لەگۆشەى ماڵەکەى خۆیدا.

هونەرمەند ڕەزاى سەقایی لەماوەى ئەو سێ ساڵ نیوەدا ، حەوت جار لەنەخۆشخانەى شەهیدانى کۆچەرى و 3 جاریش گواستراوەتەوە بۆ نەخۆشخانەى ساسان لەشارى تاران لەژێر چاودێرى پزیشکدا ماوەتەوە.

خۆشەویستى و ڕێزو بەرزى هونەرەکەى بەردەوام خەڵکى خوڕەمئاوا بەگشتى و هاوڕێیان و ئازیزانى سەردانیان کردووە و بەدیدارەکانیان ئازارەکانى هونەرمەندیان کەم کردۆتەوە، دواین جار ماوەى 9 ڕۆژ لە نەخۆشخانەى ساسان لەژێر چاودێرى چڕدا ماوەتەوە ، بەداخەوە دواى بەسەربردنى 71 ساڵ تەمەن، لە 27ى تیرى 1389 ى هەتاوى ،( 18/7/2010ى زاینى ) ڕۆژى یەک شەممە لەشارى تاران ئەفسانەى موزیک و ئاوازو گۆرانى لوڕى ڕەزاى سەقایی کۆچى دوایی دەکات .

دواتر تەرمەکەى لەتارانەوە دەگوازنەوە بۆ زێدەکەى خۆى خوڕەم ئاوا بەئامادبوونى جەماوەرێکى زۆر لەهەواداران و هونەرمەندان و نووسەران و ئازیزانى بەدەم دووپاتە کردنەوەى گۆرانى ( دایە دایە ) لە گۆڕستانى بەشى هونەرمەندانى زێدەکەى خۆى خوڕەمئاوا بەخاکى پیرۆزى کوردستانى دەسپێرن

کۆچکردوو سەقایی یەکێکە لە ئەستێرە درەوشاوەکانی مۆسیقای لوڕستان، جگە لە دەنگی ڕوون و ئاوازە دەوڵەمەندەکانی و شارەزایی تایبەتی لە مۆسیقای ناوخۆیی و ناوچەییدا، هەروەها پابەند و سۆزدار بوو بۆ زێدی خۆی، دەنگی بێ تەقلیدییە و هەموو لۆڕستان قەرزاری دەنگی ئەم هونەرمەندەن و هەمووان خۆشیان دەوێت بەهۆی سادەیی و پاکی و ڕاستگۆییه‌وه‌.

جەمال عومەر - جەمالى دەلاک / سلێمانى